Clued-in | Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα: Μια συλλογική παράσταση φαινομενικής ενότητας, αλλά ουσιαστικής διάσπασης

Στις 7 και 8 Ιουλίου του 2026, το ΝΑΤΟ πραγματοποίησε σύνοδο κορυφής στην Άγκυρα της Τουρκίας. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Τραμπ είχε αρχικά δηλώσει ότι δεν θα παρευρεθεί στη συνάντηση, αλλά τελικά έφτασε στην Τουρκία κατόπιν προσωπικής πρόσκλησης του Ερντογάν. Κατά την άφιξή του στην Άγκυρα, ο Τραμπ δήλωσε στα ΜΜΕ: «Είμαι πολύ απογοητευμένος από το ΝΑΤΟ». Είπε ότι, αν η σύνοδος κορυφής δεν πραγματοποιούνταν στην Τουρκία, πιθανότατα δεν θα συμμετείχε. Ο λόγος είναι απλός: από την έναρξη της δεύτερης θητείας του Τραμπ, οι σχέσεις των ΗΠΑ με τους συμμάχους τους έχουν δοκιμαστεί επανειλημμένα από διαφωνίες σχετικά με τις αμυντικές δαπάνες, την επιδίωξη αγοράς της Γροιλανδίας, τη στρατιωτική συνοδεία και προστασία της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, καθώς και την αποχώρηση αμερικανικών στρατευμάτων από την Ευρώπη.

Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, στην αρχική σελίδα της επίσημης ιστοσελίδας του ΝΑΤΟ δημοσιεύτηκε μια ομαδική φωτογραφία των εκπροσώπων των διαφόρων χωρών. Οι περισσότεροι συμμετέχοντες φορούσαν σκούρα επίσημα ρούχα, στέκονταν με ίσια στάση, ενώ η έκφραση του προσώπου τους ήταν συγκρατημένη και σοβαρή. Ο Ερντογάν φαινόταν σοβαρός, ο Τραμπ έδειχνε να αισθάνεται πολύ άβολα, ενώ ο Λούτ, που βρισκόταν δίπλα τους, έδειχνε ένα επαγγελματικό χαμόγελο. Αυτή η ομαδική φωτογραφία αποτύπωσε τη γεμάτη διαφωνίες Σύνοδο Κορυφής του Νάτο στην Άγκυρα.

Πηγή εικόνας: Επίσημος ιστότοπος του ΝΑΤΟ

Εδώ και αρκετό καιρό, ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Λούτ προσπαθεί να μεταδώσει το μήνυμα «Όσο ισχυρότερη είναι η Ευρώπη, τόσο ισχυρότερο είναι το ΝΑΤΟ», προωθώντας το σύνθημα «NATO 3.0» για να ενθαρρύνει την Ευρώπη να αυξήσει τις επενδύσεις στην άμυνα, να ενισχύσει την παραγωγική ικανότητα της αμυντικής βιομηχανίας και να διατηρήσει τη θεσμοθετημένη βοήθεια προς την Ουκρανία. Τα αριθμητικά στοιχεία είναι αρκετά εντυπωσιακά. Το 2025, οι αμυντικές δαπάνες όλων των κρατών-μελών ξεπέρασαν το 2% του ΑΕΠ. Η Πολωνία, η Εσθονία, η Λετονία και η Λιθουανία έχουν ήδη ξεπεράσει το 3,5%. Ο αμυντικός προϋπολογισμός της Γερμανίας για το 2026 υπερβαίνει τα 120 δισ. δολάρια, ενώ η χώρα σχεδιάζει να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες της στο 5% του ΑΕΠ έως το 2029. Ωστόσο, οι αριθμοί δεν μπορούν να καλύψουν τις διαφωνίες.

Σε επίπεδο ΝΑΤΟ, υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις διαφωνίες.

Πρώτον, υπάρχουν διαφορές ως προς την πορεία που θα ακολουθήσουν τα κράτη μέλη για την επίτευξη των στόχων για τον αμυντικό προϋπολογισμό. Το 2026, η Τσεχία, η Ουγγαρία και η Σλοβενία ενδέχεται να υποχωρήσουν ξανά κάτω από το 2% του ΑΕΠ, ενώ η Ισπανία, η Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο δεν διαθέτουν μακροπρόθεσμο «χάρτη πορείας» για την επίτευξη των στόχων.

Δεύτερον, το κενό σε στρατιωτικές δυνάμεις στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ και το ζήτημα της κυριαρχίας της Γροιλανδίας αναδεικνύουν τις διαφωνίες μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης. Ο Τραμπ μείωσε τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Ευρώπη, και το κενό στην ανατολική πτέρυγα πρέπει να καλυφθεί από την Ευρώπη· επιπλέον, στη σύνοδο κορυφής της Άγκυρας, ο Τραμπ επανέφερε τις αξιώσεις του για τη Γροιλανδία.

Τρίτον, ο μηχανισμός βοήθειας προς την Ουκρανία. Το ισχύον μοντέλο «η Ευρώπη δίνει τα χρήματα, οι ΗΠΑ παρέχουν τον εξοπλισμό» είχε αρχικά σχεδιαστεί για να προλάβει τις κατηγορίες του Τραμπ, αλλά, παρά ταύτα, μετά το ξέσπασμα της σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, η βοήθεια προς την Ουκρανία επηρεάστηκε από την κατάσταση στη Μέση Ανατολή. Τέταρτον, η επέκταση της αμυντικής βιομηχανικής παραγωγικής ικανότητας του ΝΑΤΟ ενέχει προβλήματα κατανομής των συμφερόντων. Στη σύνοδο κορυφής ανακοινώθηκαν συμβάσεις ύψους 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά ο τρόπος συμμετοχής των αμερικανικών επιχειρήσεων δεν είναι σαφής.

Μεγαλύτερη αβεβαιότητα επικρατεί στο εσωτερικό των ΗΠΑ. Ο Τραμπ χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ «κακή συμφωνία», οι επιδιώξεις του για την απόκτηση της Γροιλανδίας συνάντησαν αντιδράσεις, εξέφρασε δυσαρέσκεια για την άρνηση των ευρωπαϊκών χωρών να συμμετάσχουν στη στρατιωτική συνοδεία εμπορικών πλοίων στα Στενά του Ορμούζ, μείωσε τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Ευρώπη και δήλωσε ότι «εξετάζει το ενδεχόμενο αποχώρησης από το ΝΑΤΟ». Προκειμένου να αποτραπεί ο Τραμπ από το να υπονομεύσει την «ηγετική θέση των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ», το Κογκρέσο αναγκάστηκε να καθορίσει σαφώς τα όρια μέσω νομοθετικών μέτρων. Ήδη από το 2024, ο «Νόμος για την Εξουσιοδότηση της Άμυνας» προέβλεπε ότι ο Πρόεδρος δεν μπορεί να αναστείλει, να καταγγείλει ή να αποχωρήσει από τη Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού χωρίς τη συναίνεση των δύο τρίτων της Γερουσίας ή ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση από το Κογκρέσο. Ο «Νόμος για την Εξουσιοδότηση της Άμυνας» του 2026 απαιτεί ρητά ότι οι αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις που σταθμεύουν στην Ευρώπη δεν πρέπει να υπολείπονται των 76.000 ατόμων για 45 συνεχόμενες ημέρες.

Όλες αυτές οι έντονες διαμάχες έχουν μια κοινή, βαθιά και συστημική ρίζα: το ΝΑΤΟ, ως συλλογικός οργανισμός ασφάλειας, χάνει τη «συλλογικότητά» του. Προϋπόθεση της συλλογικής ασφάλειας είναι η αμοιβαία ανταπόκριση των μελών. Η πραγματικότητα του 2026 είναι ότι οι δύο πλευρές του Ατλαντικού έχουν αμοιβαίες ανάγκες, αλλά καμία από τις δύο δεν ανταποκρίνεται στην άλλη. Η παρατεταμένη σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας ωθεί την Ευρώπη να σκεφτεί ένα «ΝΑΤΟ χωρίς τις ΗΠΑ», ενώ η σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν ωθεί τις ΗΠΑ να σκεφτούν ένα «ΝΑΤΟ χωρίς την Ευρώπη».

Αυτές οι δύο δύσκολα συμβιβάσιμες μονομερείς απαιτήσεις μετέτρεψαν τη Σύνοδο Κορυφής της Άγκυρας σε μια θεσμοθετημένη παράσταση εξωτερικής συνοχής, παρά τις βαθιές εσωτερικές διαφωνίες. Οι σημαίες των 32 χωρών, οι συμβάσεις ύψους 100 δισεκατομμυρίων, το χρονοδιάγραμμα του 5% κ.λπ. έδειχναν μια τυπική πληρότητα, αλλά η τρέχουσα κατάσταση, όπου οι ΗΠΑ και η Ευρώπη δεν ανταποκρίνονται η μία στην άλλη, αποκαλύπτει το διαρθρωτικό αδιέξοδο της συλλογικής ασφάλειας. Η αξιοπιστία της συλλογικής ασφάλειας δεν έγκειται στο αν οι ηγέτες παρευρέθηκαν όλοι στη Σύνοδο Κορυφής, αλλά στο αν «η ανησυχία της μιας πλευράς γίνεται ανησυχία της άλλης». Η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα μαρτυρά ακριβώς μια στιγμή κατά την οποία οι διασπαστικές τάσεις στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ κορυφώθηκαν, όπου οι εσωτερικές εντάσεις είναι στο αποκορύφωμά τους και η κοινή αντίληψη στο ελάχιστο.